Vasiyet: üçte bir sınırı ve mirasçıların onayı

En fazla üçte bir

Saʿd b. Ebî Vakkās, Peygamber ﷺ'e malının üçte ikisini, sonra yarısını verip veremeyeceğini sordu. O hayır dedi, sonra şöyle buyurdu: "Üçte bir; üçte bir de çoktur. Mirasçılarını zengin bırakman, onları insanlardan dilenen muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır" (Sahîh-i Müslim, no. 1628).

Dört mezhepte de üçte bir, cenaze masrafları ve borçlardan sonra kalan üzerinden hesaplanır (ed-Dürrü'l-Muhtâr, s. 761; Mevâhibü'l-Celîl 6/406; Muğni'l-Muhtâc 4/7; Keşşâfü'l-Kınâʿ 10/232). Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri bunu ölüm anında ölçer; Mâlikî mezhebi vasiyetin yerine getirildiği gün ölçer (el-Mevsûʿatü'l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye, ikincil kaynak).

Üçte biri aşan vasiyet

Hanefî mezhebinde, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin sahih görüşünde ve bir Mâlikî görüşünde, üçte biri aşan kısım mirasçılara bağlıdır: onaylarlarsa geçerli olur, reddederlerse düşer. Onayları vasiyeti tamamlar; onlardan yeni bir bağış değildir (el-Mevsûʿatü'l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye 30/254, 43/258–259).

Mâlikî mezhebinde ve Şâfiîler arasında bir görüş ile Hanbelîler arasında bir rivayet olarak savunulan diğer görüş, fazlanın onayla bile batıl olduğudur. Mâlikîlere göre onaylayan mirasçı bu durumda kendi malından bir bağış yapmaktadır; bu da ehliyet, kabul ve teslim gerektirir (Zuhaylî, ikincil kaynak).

Onay yalnızca onu veren mirasçıları bağlar; diğerleri paylarının tamamını korur (el-Mevsûʿatü'l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye; Kuveyt 1984 tarihli 51 sayılı Kanun, md. 247). Hiç mirasçı yoksa Hanefî ve Hanbelî mezhepleri vasiyetin bütün terekeyi almasına izin verir, Şâfiî mezhebi fazlayı geçersiz sayar; Mâlikî mezhebi için incelediğimiz kaynaklar bu konuyu kesinleştirmiyor.

Mirasçıların onayı ne zaman geçerlidir

Hanbelî: yalnızca ölümden sonraki onay veya ret geçerlidir; bu yüzden daha önce onaylayan mirasçılar, vasiyet eden o sırada sağlıklı da olsa hasta da olsa, yine reddedebilir (İbn Kudâme, el-Muğnî 8/405, Ahmed'den). Şâfiî: vasiyet edenin hayatındaki onay veya reddin etkisi yoktur (Muğni'l-Muhtâc 4/73).

İbn Kudâme aynısını Ebû Hanîfe ve arkadaşlarından nakleder; incelediğimiz kaynaklar mezhebin kendi Hanefî metnini vermiyor. Mâlik'ten, vasiyet eden sağlıklıyken verilen onayın geri alınabileceğini, ölüm hastalığında verilen onayın ise bağlayıcı olduğunu nakleder (el-Muğnî 8/406); bu konuda bir Mâlikî metni okumadık.

Ürdün (2019 tarihli 15 sayılı Kanun, md. 274), Suriye (md. 238) ve Kuveyt (md. 247) kanunları yalnızca ölümden sonra verilen onayı geçerli sayar; Suriye ve Kuveyt ayrıca mirasçının tam ehliyetli olmasını şart koşar. Şâfiî mezhebinde küçüğün, akıl hastasının veya kısıtlı mirasçının onayı geçerli değildir; velinin onlar adına onayı da geçerli değildir (Muğni'l-Muhtâc 4/73).

Mirasçıya vasiyet

Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Allah her hak sahibine hakkını vermiştir; artık mirasçıya vasiyet yoktur" (Sünen-i Tirmizî, no. 2121; Tirmizî hasen sahih demiştir). İbn Hacer, Ebû Ümâme rivayetinin senedini hasen sayar (et-Telhîsü'l-Habîr 3/202).

Birinci görüş: vasiyet geçerlidir ama ölümden sonra diğer mirasçıların onayına bağlıdır. Bu, el-Mevsûʿatü'l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye'nin aktardığı Hanefî görüşü, Şâfiî mezhebinin daha güçlü görüşü (el-ezher) (Muğni'l-Muhtâc 4/73), Hanbelî görüşü (el-Muğnî 8/396) ve bir Mâlikî görüşüdür.

İkinci görüş: onaylasalar bile batıldır ve onu yerine getirmek isteyen mirasçılar kendi bağışlarını yapar. Bu, Mâlikî görüşü (Hâşiyetü'd-Desûkī 4/427), diğer Şâfiî görüşü ve bir Hanbelî rivayetidir. Kimin mirasçı sayılacağı Hanefî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde ölüm anına göre belirlenir; Mâlikî mezhebi için incelediğimiz kaynaklar bu konuyu kesinleştirmiyor.

Birden çok vasiyet ve yetmeyen üçte bir

Mirasçılar onaylarsa vasiyetler tam ödenir; toplamları mevcut olanı aşarsa onu oranlı olarak paylaşırlar. Mirasçılar reddederse Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri ile Hanefîlerden Ebû Yûsuf ve Muhammed, üçte biri her birine bırakılan miktar oranında böler: yarım ve çeyrek vasiyetler üçte biri 2'ye 1 oranında paylaşır (el-Mevsûʿatü'l-Fıkhiyye el-Kuveytiyye 43/291–293).

Ebû Hanîfe önce üçte biri aşan her talebi üçte bire indirir, sonra böler: aynı yarım ve çeyrek vasiyetler üçte biri 4'e 3 oranında paylaşır. Kuveyt kanunu (md. 285) ve Suriye kanunu (md. 258) üçte biri oranlı olarak böler.

Mâlikî mezhebi, üçte bir yetmediğinde bazı vasiyet türlerini diğerlerinin önüne de koyar; tam sıralama hakkında incelediğimiz kaynaklar bu konuyu kesinleştirmiyor.

Bu sayfa fıkhı açıklar. Bir vasiyetin, onayın veya payın ülkenizde hukuken geçerli olup olmadığına oradaki mahkemeler, noterler veya sicil daireleri karar verir.

Çözümlü örnekler

Aşağıdaki her pay, sayfa açılırken hesaplayıcının motoru tarafından hesaplanır. Bir örneği açıp aileyi değiştirin ve neyin değiştiğini görün.

Kaynaklar

Cilt ve sayfa numaraları basılı baskılara aittir. İkincil olarak işaretlenen eserler, mezheplerin görüşlerini mezhep dışından aktarır.

• Ṣaḥīḥ Muslim, Kitāb al-Waṣiyya, no. 1628 (3/1250–1251)
• Sunan al-Tirmidhī, no. 2121 (3/621–623)
• Ibn Ḥajar, al-Talkhīṣ al-Ḥabīr 3/202, no. 1369
• al-Ḥaṣkafī, al-Durr al-Mukhtār, p. 761
• al-Ḥaṭṭāb, Mawāhib al-Jalīl 6/406–407
• al-Sharbīnī, Mughnī al-Muḥtāj 4/7, 4/73
• al-Buhūtī, Kashshāf al-Qināʿ 10/232
• Ibn Qudāma, al-Mughnī (ed. al-Turkī) 8/396, 8/405–406
• Ḥāshiyat al-Dasūqī 4/427
• al-Mawsūʿa al-Fiqhiyya al-Kuwaytiyya 30/253–254, 43/258–259, 43/291–293 (secondary)
• al-Zuḥaylī, al-Fiqh al-Islāmī wa-Adillatuh (secondary)
• Jordan, Law 15 of 2019, art. 274Resmî olmayan metin; resmî gazeteyi kontrol edin
• Syria, Personal Status Law, arts. 238, 258Resmî olmayan metin; resmî gazeteyi kontrol edin
• Kuwait, Law 51 of 1984, arts. 247, 285Resmî olmayan metin; resmî gazeteyi kontrol edin