Elleri Boş Çevirmekten Haya Eder: Dua Adabı

Bedir sabahı Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), üç yüz on dokuz kişilik kendi ordusunun karşısında duran bin kişilik düşman birliğine baktı. Sonrasında olanları izleyen Ömer bin Hattab, o anı daha sonra hiçbir abartıya kaçmadan şöyle anlatacaktı:

فَاسْتَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقِبْلَةَ، ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ: اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي، اللَّهُمَّ آتِ مَا وَعَدْتَنِي، اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ لَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ، فَمَا زَالَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ مَادًّا يَدَيْهِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ عَنْ مَنْكِبَيْهِ

“Allah’ın Peygamberi kıbleye yöneldi, sonra ellerini uzattı ve Rabbine şöyle seslenmeye başladı: ‘Allah’ım, bana olan vaadini yerine getir. Allah’ım, bana vaat ettiğini ver. Allah’ım, eğer Müslümanlardan oluşan bu topluluğu helak edersen, artık yeryüzünde sana ibadet edilmeyecek.’ Ve o, elleri uzanmış, kıbleye dönük bir halde, cübbesi omuzlarından düşene kadar Rabbine yakarmaya devam etti.”

— Sahih-i Müslim, hadis 1763, Bu sayfayı oku: ت عبد الباقي baskısı, sayfa 3/1383. (Devamında) Ebû Bekir geldi, cübbesini tekrar omuzlarına koydu ve arkasından ona sarılarak şöyle dedi: “Rabbine bu kadar yalvardığın yeter; O, sana olan vaadini muhakkak yerine getirecektir.”

Bu rivayette nelerin yer alıp nelerin almadığı üzerinde durup düşünmeye değer. Söylenen sözlerde sıra dışı bir durum yoktur; bir kulun Allah’tan vaadini yerine getirmesini istemesi tek başına şaşırtıcı değildir. Ömer’in tarihe not düşmek istediği asıl şey, duayı eden bedenin halidir: Bilinçli bir şekilde kıbleye dönmüş bir yüz, uzatılmış ve öylece tutulan iki el, bedenin sınırlarını zorlayarak dua bitmeden önce üzerindeki giysinin pes edip düştüğü bir duruş. Duanın bir adabı vardır ve bu rivayet, her şeyin pamuk ipliğine bağlı olduğu bir anda bu adabın nasıl göründüğüne dair hadis literatürünün sunduğu en net tablolardan biridir.

Bedenin Takınması İstenen Duruş

Kıbleye yönelmek ve elleri kaldırmak, duanın kabul olması için olmazsa olmaz şartlar değildir; kaynaklardaki hiçbir bilgi, Allah’ın duaya icabet etmesi için bunlardan birini şart koşmaz. Ancak bunlar öylesine yapılmış şekilsel hareketler de değildir. Başka bir hadis, elleri kaldırma eyleminin neden özellikle önem taşıdığını, bir kul bu hareketi yaptığında Allah’ın nasıl muamele ettiğini tasvir ederek açıklar:

إِنَّ رَبَّكُمْ حَيِيٌّ كَرِيمٌ، يَسْتَحْيِي مِنْ عَبْدِهِ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ إِلَيْهِ أَنْ يَرُدَّهُمَا صِفْرًا

“Şüphesiz Rabbiniz hayâ sahibidir, cömerttir. Kulu O’na ellerini kaldırdığında, o elleri boş çevirmekten hayâ eder.”

— Sünen-i Ebû Dâvûd, hadis 1488, Bu sayfayı oku: ط دهلي مع عون المعبود baskısı, sayfa 1/553, Selmân’dan rivayet edilmiştir.

Bu hadis, Ömer’in Bedir’de şahit olduğu manzarayla birlikte okunduğunda verilmek istenen mesaj daha da netleşir. Elleri kaldırmak, bir isteğin el kol hareketleriyle daha vurgulu hale getirilmesi demek değildir; bu, kulu, kendisinden istekte bulunulan Yaratıcı ile özel bir ilişkiye sokan bir eylemdir. Bu, sadece Allah’a yönelik içinden bir şeyler geçiren birinin değil, avuçlarını açıp O’na uzatan birinin duruşudur. Hadis, Allah’ın o avucu doldurmak zorunda olduğunu söylemez. O’nun, o avucu boş bırakmaktan hayâ ettiğini söyler. Bu çok daha farklı ve duayı eden kişi için çok daha derin bir anlam taşıyan bir ifadedir: Bu duruş, bir cevap alma tekniği değil, kendisinden istenen Zat’ın merhametine duyulan güvenin bir göstergesidir. Kıbleye doğru açılmış iki el, belirli bir şey istemeden önce, umut dolu bir bekleyişin ilanıdır.

Haddini Aşmayan Bir Kesinlik

Bu beklenti sağlam bir temele dayanmalıdır, aksi takdirde yozlaşarak sonucun kesinlikle kendi istediği gibi olacağını varsayma küstahlığına dönüşür. Kur’an, bu temeli doğrudan sunar ve bu ilahi teklifin şarta bağlı veya isteksizce yapılmış gibi algılanmasına hiçbir açık kapı bırakmayan bir dil kullanır:

وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِى عَنِّى فَإِنِّى قَرِيبٌ ۖ أُجِيبُ دَعْوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ۖ فَلْيَسْتَجِيبُوا۟ لِى وَلْيُؤْمِنُوا۟ بِى لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ

“Kullarım sana beni sorduklarında (bilsinler ki) şüphesiz ben onlara çok yakınım. Bana dua ettiğinde dua edenin yakarışına karşılık veririm. Öyleyse onlar da benim çağrıma karşılık versinler ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulabilsinler.”

— Bakara Suresi, 2:186

İkinci bir ayet ise aynı teklifi yalın ve hiçbir şarta bağlanmamış bir emir olarak ifade eder:

وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدْعُونِىٓ أَسْتَجِبْ لَكُمْ ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِى سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ

“Rabbiniz şöyle buyurdu: ‘Bana dua edin, size icabet edeyim. Bana ibadet etmeyi kibrine yediremeyenler aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.‘”

— Gafir Suresi, 40:60

İkinci ayetin bu vaadi neyin karşısına koyduğuna dikkat edin: Şüphenin değil, kibrin; yani dua etmekten tamamen yüz çevirmenin karşısına. Duada yakîn (kesinlik), belirli bir sonucun belirli bir günde gerçekleşeceğinden emin olmak demek değildir; muhatap alınan Zat’ın, hiçbir şarta bağlamadan, işittiğini ve icabet edeceğini söylemiş olmasına duyulan güvendir. Ömer’in Bedir sabahı tarif ettiği güven tam olarak budur: Savaşın nasıl sonuçlanacağını bilmeyen bir adamın, kapının ardındaki Zat’ın bizzat verdiği söze dayanarak, sanki kapıya çoktan açılma emri verilmiş gibi dua etmesi. Böylesi bir kesinlik, alınacak cevap hakkında haddi aşan bir varsayımda bulunmak değildir. Aksine, isteme eyleminin kendisini anlamsız görmeyi reddetmektir.

Her Şeyi Boşa Çıkaran Tek Hata

Bir insan kıbleye yönelebilir, iki elini kaldırabilir ve bu iki ayetin her bir kelimesine iman edebilir; ancak yine de yolun yarısında hiçbirinin işe yaramadığına karar vererek dua adabını en son adımda kaybedebilir:

يُسْتَجَابُ لِأَحَدِكُمْ مَا لَمْ يَعْجَلْ، يَقُولُ: دَعَوْتُ فَلَمْ يُسْتَجَبْ لِي

“Sizden biriniz acele etmediği ve ‘Rabbime dua ettim ama duam kabul olmadı’ demediği sürece duasına icabet edilir.”

— Sahih-i Buhârî, hadis 6340, Bu sayfayı oku: ط السلطانية baskısı, sayfa 8/74, Ebû Hureyre’den rivayet edilmiştir.

Hadis, Allah’ın duaya icabet edebileceğine inanmayı bırakan birini tarif etmez. Buna inanmaya devam eden, ancak sadece bu özel isteğin artık miadını doldurduğu, yani reddedilmiş sayılması için yeterli zamanın geçtiği sonucuna varan birini anlatır. Bu sonuca varmak, duanın değil, adabın iflas etmesidir. Hadiste geçen isti’câl (acelecilik), teknik bir hata değildir; hüküm kılığına girmiş bir sabırsızlıktır, kişinin Allah adına meselenin kapandığına karar vermesidir. Ömer’in Bedir anlatısı, tek bir yorum kelimesine bile ihtiyaç duymadan bu durumun tam zıddını sunar: Peygamber bir kez isteyip, sessizliği yargılayıp durmadı. Sırtındaki cübbe düşene kadar istemeye devam etti. Sıradan bir hayatta, sıradan bir istek için duada ısrar etmenin süresi ne olursa olsun, ölçüsü işte budur.

Bazı Müminlerin Fark Etmeden Geçip Gittiği Bir Fırsat Penceresi

Adabın aynı zamanda bir saati de vardır. Bazı anlar, bizzat kendilerine iliştirilmiş açık bir vaat taşır ve bunların en kısalarından ve en sık tekrarlananlarından biri, çoğu camide boş geçirilen o dakikalardır:

لَا يُرَدُّ الدُّعَاءُ بَيْنَ الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ

“Ezan ile kamet arasında yapılan dua reddedilmez.”

— Sünen-i Ebû Dâvûd, hadis 521, Bu sayfayı oku: ط دهلي مع عون المعبود baskısı, sayfa 1/205, Enes bin Mâlik’ten rivayet edilmiştir.

Günde beş vakit karşımıza çıkan bu birkaç dakikalık süreyi, telefona bakmak, safları düzeltmek veya ilk çağrıyla hiçbir şey yapmadan sadece ikinci çağrıyı beklemek gibi sıradan şeylerle harcamak çok kolaydır. Hadis, bu zaman diliminde daha uzun veya daha edebi bir dua istemez. Sadece bu fırsat penceresinin fark edilmesini ve öylece geçip gitmesine izin verilmek yerine değerlendirilmesini ister. Nihayetinde edep, tam da bu tür bir farkındalığın hayatın geneline yayılmasıdır: Kapının ne zaman ardına kadar açık tutulduğunu bilmek ve o anlara sıradan bir zaman dilimi muamelesi yapmamaktır.

Bu dört unsurun hiçbiri —kıble, kaldırılan eller, isteğin ardındaki yakîn ve duanın çok erken bittiğini kabullenmeyi reddetmek— Allah’ın icabetini şekilsel doğruluğa bağlamaz. Bunların yaptığı şey, bir kulun o iki ayetteki ilahi teklifi, tüm benliğiyle harekete geçecek kadar ciddiye aldığında nasıl göründüğünü tasvir etmektir: Bedeni yönelmiş, elleri açılmış, sabrı sapasağlam, kendi belirlediği bir son teslim tarihini değil, ilahi bir vaadi bekleyen bir kul. Hayâ Sahibi ve Cömert olan Rab hakkındaki hadis, aslında ellerle ilgili değildir. Bu hadis, sizi boş çevirmektense duanıza icabet etmeyi tercih edeceğini zaten söylemiş olan birinden bir şey istemenin ne anlama geldiğiyle ilgilidir.