Asıl Mesele İradede Bitiyor: Hac, Takva ve Sabrı Nasıl Eğitir?

İhrama giren her hacı adayı, henüz hiçbir şey kazanmadan önce bir şeylerden vazgeçer: koku sürünmek, eşiyle yakınlaşmak, saç ve tırnak kesmek, hatta avlanmak… Normal hayatta helal olan bu eylemler, ibadet süresince haram kılınır. Tüm bunları kapıda ödenen bir geçiş ücreti, asıl hac başlayana kadar katlanılması gereken bir kurallar silsilesi olarak görmek cazip gelebilir. Ancak Kur’an, bu bedeli ve varılacak hedefi aynı ayette buluşturur.

ٱلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَـٰتٌ ۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِى ٱلْحَجِّ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا۟ مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ ٱللَّهُ ۗ وَتَزَوَّدُوا۟ فَإِنَّ خَيْرَ ٱلزَّادِ ٱلتَّقْوَىٰ ۚ وَٱتَّقُونِ يَـٰٓأُو۟لِى ٱلْأَلْبَـٰبِ

“Hac, bilinen aylardadır. Kim o aylarda hacca niyet ederse, hac sırasında kadına yaklaşmak, günaha sapmak ve tartışmak yoktur. Ne iyilik yaparsanız Allah onu bilir. Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, Bana karşı gelmekten sakının.”

— Bakara Suresi, 2:197

Cümlenin yapısına dikkat edin. Ayet, bu üç yasağa uyun ve ayrıca Allah’a karşı gelmekten sakının demiyor. Refes, füsuk ve cidalden uzak durma emri ile takvayı azık edinme emri, tek ve kesintisiz bir talimatın içinde yer alıyor. Kur’an, bir kuralı bir erdemle eşleştirmiyor; kuralın bizzat kendisini, o erdemi inşa eden mekanizma olarak adlandırıyor.

Bizzat İbadetin İçine İşlenmiş Bir Kısıtlama

Refes, füsuk ve cidal, “kötü davranışlara” karşı yapılmış üstü kapalı uyarılar değildir. Klasik müfessirler refesi eşler arasındaki yakınlaşma ve cinsel içerikli konuşmalar, füsuku her türlü açık itaatsizlik ve günah, cidali ise tartışma —özellikle de çözüme kavuşmak yerine giderek alevlenen türden bir tartışma— olarak tefsir ederler. Bu kavramların burada zikredilmesini sıra dışı kılan şey, nerede geçtikleridir: Genel ahlak kurallarından bahseden bir bölümde değil, haccın ne olduğuna dair fıkhi tanımın tam içine yerleştirilmişlerdir. Diğer ibadetlerin, ritüelin yanında yer alan kendi adapları vardır; örneğin, bir mümine namazı huşu içinde kılması söylenir, ancak namazı geçerli kılan şey huşu değildir. Burada ise kabul edilebilir söz ve davranışların sınırı, bizzat hac aylarını tanımlayan aynı nefesin içinde belirlenmektedir.

Bu aynı zamanda, hac fıkhında bir hacı adayının hem normalde helal olan rahatlıklardan mahrum bırakıldığı hem de yılın diğer zamanlarından çok daha katı bir söz ve öfke kontrolü standardına tabi tutulduğu tek noktadır. Bu iki kısıtlamanın aynı ana denk gelmesi tesadüf değildir. Alışkın olduğu imkânlardan —güzel kokudan, eşiyle yakınlaşmaktan, kişisel bakımın getirdiği küçük rahatlıklardan— mahrum kalan bir bedenin, bir sonraki kışkırtmaya ayıracak daha az sabrı kalır; oysa ayet tam da bu anda ondan daha fazla sabır istemektedir.

İradeye Hâkim Olmak Gerçekte Ne Kazandırır?

Sünnet, bu irade eğitiminin sonucunu belirsiz bırakmaz. Çok net bir ödül belirler ve bunu çok net bir şarta bağlar:

مَنْ حَجَّ لِلهِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ

“Kim Allah rızası için hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse, annesinden doğduğu günkü gibi (günahlarından arınmış olarak) döner.”

— Sahîh-i Buhârî, 1521 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ط السلطانية baskısı, sayfa 2/133.

Hadisin ayetten hangi iki kelimeyi ödünç aldığına dikkat edin: refes ve füsuk. Cidal dışarıda bırakılmıştır, ancak vaat edilen müjde, “iyi bir hac” gibi genel bir tanım üzerine değil, tam olarak Kur’an’ın bu kısıtlamaları tarif ederken kullandığı kelimeler üzerine inşa edilmiştir. Vaat edilen ödül; Kâbe’nin etrafında kaç kez dönüldüğüyle, Arafat’ta kaç saat vakfe yapıldığıyla veya hacının Mina’dan hangi gün ayrıldığıyla orantılı değildir. Doğrudan doğruya, kişinin iradesine hâkim olup olamadığına bağlanmıştır. Ritüel açısından kusursuz bir şekilde yerine getirilen ancak dile hâkim olunmayan bir haccın, kişiyi yeni doğmuş bir bebek saflığına döndüreceği bu geleneğin hiçbir yerinde geçmez. Sünnetin müjdelediği o meşhur dönüşüm, haccın etrafını saran ritüellere değil, iradeyi ayakta tutan sabra bağlanmıştır.

Sabır, Ona Çabalayana Verilir

Eğer iradeye hâkim olmak bir mekanizmaysa, onu asıl çalıştıran şey sabırdır ve sünnet, sabrın nasıl kazanılacağı konusunda son derece nettir. Bir defasında Ensar’dan bir grup, elinde avucunda ne varsa bitene kadar Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) ısrarla mal istemişti. O da onlara veremeyeceği şeyi açıkça söyledikten sonra, hâlâ kazanılabilecek olanı şöyle ifade etti:

وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللهُ، وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللهُ، وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللهُ، وَمَا أُعْطِيَ أَحَدٌ عَطَاءً خَيْرًا وَأَوْسَعَ مِنَ الصَّبْرِ

“Kim iffetli davranmak isterse, Allah onu iffetli kılar. Kim insanlardan bir şey beklemezse, Allah onu kimseye muhtaç etmez. Kim de sabretmeye çabalarsa, Allah ona sabır verir. Hiç kimseye sabırdan daha hayırlı ve daha geniş bir lütuf verilmemiştir.”

— Sahîh-i Buhârî, 1469 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ط السلطانية baskısı, sayfa 2/122.

Her bir cümlecikteki fiil özel bir işlev görür: yesta’fif, yestağni, yetesabber — her biri dönüşlü (mutavaat) bir yapıdır ve bu özelliğe tesadüfen sahip olan birini değil, onu kazanmak için aktif olarak çabalayan birini tarif eder. Bu okumaya göre sabır, bazı hacıların doğuştan sahip olacak kadar şanslı olduğu, diğerlerinin ise mahrum kaldığı bir mizaç meselesi değildir. Sabır, gösterilen çabaya karşılık olarak verilir.

İhram yasaklarının inşa etmeyi amaçladığı şey tam olarak budur: Haccın, izin istemeden karşınıza çıkaracağı yüksek riskli durumlardan önce, sabrı denemek için düşük riskli bir fırsat sunmak. Birkaç günlüğüne güzel koku sürmekten vazgeçmek, içinde gerçek bir kışkırtma barındırmayan küçük bir rahatsızlıktır; işte tam da bu yüzden bir eğitim işlevi görür. Kişiye, mecbur kalmadan önce iradesine hâkim olmayı seçme, yani yetesabber alışkanlığını kazandırır. Böylece kalabalık itişip kaktığında, bir sıra bozulduğunda veya başka bir hacı adayı cevabını alamayacağı kaba bir söz söylediğinde, bu alışkanlık çoktan devreye girmiş olur.

İki Azığın Buluştuğu Yer

Takva ve sabır, hacı adayına verilmiş birbirinden bağımsız iki ayrı görev değildir; Kur’an, dışa yansıyan bu itaati, içsel durumun bir göstergesi olarak ele alır:

ذَٰلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ شَعَـٰٓئِرَ ٱللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى ٱلْقُلُوبِ

“İşte böyle. Kim Allah’ın nişanelerine saygı gösterirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır.”

— Hac Suresi, 22:32

Buradaki “nişaneler” —yani bizzat hac ritüelleri— onlar olmadan da var olabilecek özel bir içsel durumun etrafındaki süslemeler değildir. Onlara saygı göstermek, kalbin zaten neye sahip olduğunun bir delili olarak sunulur. Önceki ayetlerle birlikte okunduğunda, mantık bir döngüyü tamamlar: Takva, hacının yanına alması gereken azık olarak adlandırılır (2:197); refes, füsuk ve cidalden uzak durmak, bu azığın hac sırasındaki somut hâlidir; sabır, bu iradeyi korurken çalıştırılan yetenektir; ve bu kısıtlamalar altında ritüele saygı göstermek ise takvanın gerçek olduğunun kanıtıdır. Her bir ayet, bayrağı bir sonrakine devreder.

Tüm bunlar uç uca eklendiğinde, hiçbirinin tesadüf olmadığı görülür. Eşle yakınlaşmayı, kişisel bakımı, avlanmayı ve tartışmayı kapsayan talimatlar, haccı sırf zorlaştırmak için bir araya getirilmemiştir. Bunlar, normal hayatın nadiren bir insana tek seferde dayattığı bir disiplin içinde, kasıtlı olarak sıkıştırılmış tek bir müfredat oluşturur. İhram yasaklarını, ihramdan çıkana kadar katlanılması gereken bir zahmet olarak gören bir hacı adayı, meseleyi tamamen tersinden anlamış demektir. İradeye hâkim olmak, yolcu ile eğitimin arasında duran bir engel değildir. Eğitimin ta kendisidir — ve gurbette geçirilen o birkaç gün içinde inşa etmeyi başardığı sabır, ancak eve dönüş uçağından sağ çıkabildiğinde görevini tam anlamıyla yerine getirmiş olur.