Kimsenin Bavul Hazırlamadığı O Yolculuk: Ölüm ile Cennet Arasındaki Duraklar

Normalde bir yolculuğa çıkmadan önce haberiniz olur. Tarihi bilirsiniz, yanınıza ne alacağınızı seçersiniz ve kapıda bir şey unuttuğunuzu fark ederseniz genellikle geri dönüp almak için vaktiniz vardır. Ancak her birimizin çoktan çıkmış olduğu bu yolculukta işler böyle yürümez. Takvimde işaretli bir tarih, hazırlanacak bir bavul yoktur ve melek geldiğinde işleri yoluna koymak için beş dakika daha pazarlık etme şansınız kalmaz. Yine de bundan sonra olacaklara dair —Kur’an’da ve Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’den bize ulaşan rivayetlerde— anlatılanlar, hazırlıksız yakalanılan bir varış noktasının tablosunu çizmez. Aşama aşama gerçekleşen şey, aslında çoktan verilmiş bir kararın size okunmasıdır. Melekler sizi mülakata almaz; nasıl yaşadığınıza bakılarak çoktan verilmiş olan bir hükmü ilan ederler. Mizan sizin ağırlığınızı ölçüp bulmaz; sadece onu gösterir. Bu güzergâhı durak durak takip ettiğinizde her şeyi birbirine bağlayan tek bir ipucu görürsünüz: Bu yolculukta, daha yola çıkmadan önce size ait olmayan hiçbir şey el değiştirmez.

Sizden Önce Yola Çıkanlar

Neler olacağına dair ilk rivayet aslında bir varış noktasıyla değil, ayrılışın biçimiyle ilgilidir. el-Berâ b. Âzib bir keresinde Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ile birlikte açık bir kabrin başında bir sahabinin defnedilmesini beklerken, mümin bir ruhun bedenden ayrıldığı o ilk anlarda nelerle karşılaştığını onun dilinden kesintisiz bir anlatıyla şöyle işitmiştir:

إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ إِذَا كَانَ فِي انْقِطَاعٍ مِنَ الدُّنْيَا وَإِقْبَالٍ مِنَ الْآخِرَةِ، نَزَلَ إِلَيْهِ مَلَائِكَةٌ مِنَ السَّمَاءِ بِيضُ الْوُجُوهِ، كَأَنَّ وُجُوهَهُمُ الشَّمْسُ، مَعَهُمْ كَفَنٌ مِنْ أَكْفَانِ الْجَنَّةِ، وَحَنُوطٌ مِنْ حَنُوطِ الْجَنَّةِ، حَتَّى يَجْلِسُوا مِنْهُ مَدَّ الْبَصَرِ

“Mümin kul bu dünyadan ayrılıp ahirete yöneldiğinde, gökten ona yüzleri güneş gibi parlayan melekler iner. Yanlarında cennet kefenlerinden bir kefen ve cennet kokularından bir koku vardır. Göz alabildiğine uzanan bir mesafede onun etrafına otururlar.”

— Müsned-i Ahmed, 18534 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ط الرسالة nüshası, basılı sayfa 30/499. Eserin editörleri, her iki Sahih’te (Buhari ve Müslim) de rivayetleri bulunan raviler tarafından aktarıldığı için bu isnadı sahih olarak değerlendirmiştir; bu değerlendirme, aynı koleksiyonda bu hadisi tekrarlayan daha sonraki bir rivayette açıkça belirtilmiştir.

Rivayetin ne söylemediğine dikkat edin. Meleklerin, kişinin bu karşılamaya layık olup olmadığını değerlendirmek için geldiğini söylemiyor. Onlar zaten bu karşılama ile —henüz kimse tek kelime etmeden önce cennete ait olduğu belirtilen bir kefen ve kokuyla— geliyorlar. Karşılama, buluşmadan önce hazırlanmıştır; bu da meleklerin tepki verdiği şeyin ölüm anının kendisi değil, ondan önce gelen her şey olduğu anlamına gelir. Bu ruhu “iyi” yapan şey neyse —ki aynı rivayette biraz sonra tam olarak bu kelime, et-tayyibe kelimesi kullanılır— melekler yola çıktığında zaten gerçekleşmişti.

Kabrin Cevabını Zaten Bildiği Sorular

Aynı koleksiyonun bir sonraki sayfasında yer alan bu kesintisiz anlatı, kabre konulduktan sonra bedene geri dönen ruhu takip eder. İki melek kısa bir sorgu için gelir:

فَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ، فَيُجْلِسَانِهِ، فَيَقُولَانِ لَهُ: مَنْ رَبُّكَ؟ فَيَقُولُ: رَبِّيَ اللهُ، فَيَقُولَانِ لَهُ: مَا دِينُكَ؟ فَيَقُولُ: دِينِيَ الْإِسْلَامُ، فَيَقُولَانِ لَهُ: مَا هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بُعِثَ فِيكُمْ؟ فَيَقُولُ: هُوَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

“Sonra ona iki melek gelir ve onu oturturlar. Ona: ‘Rabbin kim?’ derler. O: ‘Rabbim Allah’tır’ der. Ona: ‘Dinin nedir?’ derler. O: ‘Dinim İslam’dır’ der. Ona: ‘Aranıza gönderilen bu adam kimdir?’ derler. O: ‘O, Allah’ın Resulü sallallahu aleyhi ve sellem’dir’ der.”

— Müsned-i Ahmed, 18534 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ط الرسالة nüshası, basılı sayfa 30/500.

Üç soru; ve her biri müminin bir ömür boyu her gün, yüksek sesle zaten cevapladığı sorulardır: Her namazın başında okunan kelime-i şehadette, günde beş vakit dile getirilen teslimiyette, Resul’ün adı her anıldığında söylenen cümlede. Kabir, son dakika ezberlerini ödüllendiren bir inanç sınavı yapmaz. İnsandan, ortada hiçbir risk yokken bir ömür boyu söylediklerini, bu kez gerçek bir baskı altında bir kez daha söylemesini ister. Kabirden bu cevabın çıkmasını sağlayan şey cevabın kendisi değil; kelimeleri bir performanstan ziyade bir reflekse dönüştüren yıllar süren tekrardır.

Dünyanın Sonunu Getiren O Ses

Kabir ile mahşer arasında, tüm rivayetlerin mevcut yaratılış düzenini sona erdireceği konusunda hemfikir olduğu o tek olay yer alır. Kur’an bunu hiçbir süslemeye yer vermeden doğrudan adlandırır:

وَنُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَمَن فِى ٱلْأَرْضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُ ۖ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَىٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنظُرُونَ

“Sûr’a üflenir; Allah’ın diledikleri dışında, göklerde ve yerde kim varsa çarpılıp cansız yere düşer. Sonra ona bir daha üflenir: Bir de bakarsın ayağa kalkmış, etrafa bakınıyorlar!”

— Zümer Suresi, 39:68.

İki üfleyiş, iki durum ve ikisi arasında tarif edilen hiçbir şey yok: Ne bir geçiş ne de yavaş yavaş alışma. Dünyanın sonunu getiren aynı anilik, onu yeniden diriltir; ayet ikinci üfleyişe birincisinden daha fazla merasim atfetmez. Üzerinde durulması gereken asıl kelime son kelimedir: yenzurûn, yani ‘bakınıyorlar’. İnsanların kafaları karışmış bir halde uyandıkları yazmıyor. Görerek uyanıyorlar; bu da bundan sonra olacakların onlara açıklanmasına ihtiyaç duymayacakları anlamına gelir. Bu, sadece tanıyacakları bir şeydir; çünkü bu, onlara bir ömür boyu anlatılan ve bir bakıma geleceğini zaten bildikleri aynı gerçektir.

Tahtından İndirilen Krallar

O mahşer yerinde dikilirken her ruhun idrak edeceği şey, bu konudaki en yaygın rivayetlerden birinde olabilecek en yalın ifadelerle belirtilmiştir. Ebû Hureyre, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’in, o Gün yalnızca Allah’ın söyleyeceği şu sözleri aktardığını bildirmiştir:

يَقْبِضُ اللهُ الْأَرْضَ وَيَطْوِي السَّمَاءَ بِيَمِينِهِ، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ

“Allah yeryüzünü avucuna alacak ve göğü sağ eliyle dürüp katlayacak, sonra şöyle buyuracaktır: ‘Melik (Hükümdar) Benim — hani nerede yeryüzünün kralları?‘”

— Sahih-i Buhari, 6519 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ط السلطانية nüshası, basılı sayfa 8/108.

Bu soru, ancak cevabını zaten bilen birinin sorabileceği türden retorik bir sorudur. Bu hayatta birilerinin sırtını dayadığı her otorite iddiasına —bir taht, bir unvan, bir servet, bir kitle— doğrudan, ismen hitap edilmekte ve arkasında duracak kimsenin kalmadığı yüzlerine vurulmaktadır. Bu sadece güç sahiplerini hedef alan bir ifade değildir; Allah’tan başka bir şeyden güven devşiren herkesi hedef alan bir gerçektir. İnsanlığa ait her kurumun kelimenin tam anlamıyla tek bir elde tutulduğu o gün, bu kavrayıştan sağ çıkabilen tek güven, en başından beri başka hiçbir yere yatırılmamış olan güvendir.

Hiçbir Zaman Büyüklükle İlgili Olmayan O Ağırlık

Statüye dair tüm sahte iddialar ortadan kalktığında, geriye ölçülecek olan şey makam değil amellerdir; ve Kur’an bu ölçümün iki yönlü işlediğini açıkça belirtir:

فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَهُوَ فِى عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُمُّهُۥ هَاوِيَةٌ

“O gün kimin tartıları ağır basarsa, o, hoşnut olacağı bir hayat içindedir. Kimin de tartıları hafif gelirse, onun varacağı yer bir uçurumdur (Hâviye’dir).”

— Kâria Suresi, 101:6–9.

“Ağır” kelimesi bilinçli bir tercihtir, “çok” kelimesinin yerine kullanılmış bir ifade değildir. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem, aksi takdirde kulağa abartı gibi gelebilecek bir benzetmeyle bu ayrımı açıkça ortaya koymuştur:

كَلِمَتَانِ خَفِيفَتَانِ عَلَى اللِّسَانِ، ثَقِيلَتَانِ فِي الْمِيزَانِ، حَبِيبَتَانِ إِلَى الرَّحْمَنِ: سُبْحَانَ اللهِ وَبِحَمْدِهِ سُبْحَانَ اللهِ الْعَظِيمِ

“Dile hafif, mizanda ağır ve Rahmân’a sevimli gelen iki cümle vardır: Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, Sübhânallâhi’l-azîm (Allah’ı hamdiyle tesbih ederim, Yüce Allah’ı tesbih ederim).”

— Sahih-i Buhari, 6682 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ط السلطانية nüshası, basılı sayfa 8/139.

Bu iki metni yan yana koyduğunuzda, mizan artık bir yığın ölçüsü olmaktan çıkar. Söylemesi neredeyse hiçbir şeye mal olmayan —birkaç saniye, tek bir nefes, hiçbir maddi külfeti olmayan— bir cümlenin, aynı anda bir hayatın sonucunu belirleyen bir terazide ağır geldiği tarif ediliyor. O halde terazinin dengesini değiştiren şey, eylemin dışarıdan göründüğü kadarıyla boyutu olamaz. Bu, eylemin kendisiyle ilgili bir şey olmalıdır: Onu söylerkenki samimiyet, ona geri dönmekteki dürüstlük, sadece niyet edilmekle kalmayıp fiilen söylenmiş olması. Mizan saymaz. O tartar; ve uzaktan bakıldığında birbirine benzeyen bu iki işlemin aslında birbirinden tamamen farklı olduğu ortaya çıkar.

Susuzluk ve Hatırlayan Havz

Mahşerdeki bekleyiş uzadıkça susuzluk, o Gün’ün sıradan insan hayatıyla paylaştığı sürekli olarak tarif edilen ender hislerden biri haline gelir. Buna cevap veren şey, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem’in bizzat kendisi ve kendi ümmeti hakkında verdiği bir sözdür:

حَوْضِي مَسِيرَةُ شَهْرٍ، مَاؤُهُ أَبْيَضُ مِنَ اللَّبَنِ، وَرِيحُهُ أَطْيَبُ مِنَ الْمِسْكِ، وَكِيزَانُهُ كَنُجُومِ السَّمَاءِ، مَنْ شَرِبَ مِنْهَا فَلَا يَظْمَأُ أَبَدًا

“Benim Havz’ımın genişliği bir aylık yoldur. Suyu sütten daha beyaz, kokusu miskten daha güzeldir ve kâseleri gökteki yıldızlar kadar çoktur. Ondan içen bir daha asla susamaz.”

— Sahih-i Buhari, 6579 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ط السلطانية nüshası, basılı sayfa 8/119, Abdullah b. Amr rivayeti.

Bu vaadi mümkün kılan şey, Kur’an’ın bizzat bu vaadi veren kişi için adlandırdığı bir makamdır. Müminlere, bu Gün gelip çatmadan nesiller önce, Rablerinin Kendi Elçisi’ni “övülmüş bir makama” —makâm-ı mahmûd’a (17:79)— yükselteceği bildirilmişti; bu, yaratılmış diğer tüm varlıklar sessizliğe büründüğünde yalnızca ona şefaat etme izninin verildiği makamdır. Dolayısıyla Havz, susamış bir kalabalık için o an doğaçlama olarak sunulan bir merhamet değildir. O, bu dünya ile ahiret arasındaki perde nihayet kalktığında, bütün bir ibadet hayatı boyunca kazanılmış bir makamın görünür hale gelmiş halidir.

Zaten Olduğunuz Kişiyle Geçtiğiniz O Köprü

O Gün’ün ölçtüğü, açığa çıkardığı ve karşılığını verdiği her şey, Sahih-i Müslim’de diriliş ve Allah’ın görülmesi (rü’yetullah) üzerine yer alan en uzun hadislerden birinde tarif edilen tek bir geçişe dayanır:

وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَيْ جَهَنَّمَ. فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُ. وَلَا يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلَّا الرُّسُلُ. وَدَعْوَى الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ: اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ

“Ve Sırat köprüsü cehennemin ortasına kurulur. Onu ilk geçen ben ve ümmetim oluruz. O gün peygamberlerden başka kimse konuşamaz ve peygamberlerin o günkü duası şudur: ‘Allah’ım, selamet ver, selamet ver.‘”

— Sahih-i Müslim, 182 numaralı hadis, Bu sayfayı oku: ت عبد الباقي nüshası, basılı sayfa 1/163.

Bu rivayetlerin hiçbirinde Sırat’a dair yapılan tasvirlerde bir ekipmandan, ayak basacak bir yerden veya bir beceriden bahsedilmez. Kişiden kişiye değişen şey nurdur —herkesin köprüye taşıdığı şeye göre verilir— ve bu nur geçişin bizzat kendisinde dağıtılmaz. O, amel defteri ağır veya hafif bulunduğunda, yani mizan çoktan kararını verdiğinde belirlenmiştir. Mümin Sırat’a gelip de karşıya geçmek için bir yol bulmayı umut etmez. Oraya, geçişin tam olarak gerektirdiği şeye zaten sahip olarak veya ondan zaten yoksun olarak gelir; çünkü Sırat hiçbir zaman başlı başına bir sınav olmamıştır. O, sadece bir hayata dair gerçeğin daha fazla ertelenmesinin imkânsız hale geldiği son yerdir.

Sırat’ın ötesinde ikinci ve daha sessiz bir geçiş yeri vardır; bu rivayetlerin kantarah olarak adlandırdığı, müminlerin birbirlerine olan haklarının, kimsenin Cennet’e girmesine izin verilmeden önce ödendiği bir yerdir, zira hiçbir kinin kapıdan içeri girmesine müsaade edilmez. Bu, tamamen insanların zaten oldukları şey üzerine inşa edilmiş bir yolculuk için son derece uygun bir final aşamasıdır. Bu güzergâhtaki hiçbir şey size taşımanız için yeni bir şey vermez. Sadece, her aşamada, zaten neye sahip olduğunuzu görmek ister; ve işe yarayacak tek hazırlık, ölüm meleği kapıya gelmeden çok önce yapılması gereken hazırlıktır.