İhlas: Bir Ameli Değerli Kılan Tek Şey

Ömer bin Hattab, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem)‘in vefatından yıllar sonra onun minberine çıktığında, cemaate namaz veya oruçla ilgili bir kuralı hatırlatmayı seçmedi. Onlara, tüm bu ibadetlerin kabul olup olmayacağını belirleyen o temel unsur hakkında Peygamber’den duyduğu şu sözleri aktardı:

إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا، أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ

“Ameller ancak niyetlere göredir ve herkes için yalnızca niyet ettiği şey vardır. Kimin hicreti elde edeceği bir dünyalığa veya evleneceği bir kadına ise, onun hicreti uğruna hicret ettiği şeyedir.”

— Sahih-i Buhârî, 1. hadis, Bu sayfayı oku: ط السلطانية baskısı, sayfa 1/6.

Buhârî bu rivayeti kitabının ortalarında bir yere gizlemedi. Abdest veya namazla ilgili tek bir hüküm vermeden, hatta vahiy bölümü meramını tam olarak anlatmadan önce, tüm Sahih’ini bu hadisle açtı. Onun metodolojisi üzerine yazan her alim aynı şeye dikkat çekmiştir: On dört asırlık hukuk ve ibadeti muhafaza etmek için inşa edilen bir külliyat, bilinçli bir şekilde, insanın kalbinin durumuyla ilgili bir cümleyle başlar. Hüküm ikinci sırada gelir. Eylemin yapılma nedeni ise her şeyden önce gelir; çünkü bu neden olmadan, ardından gelen hiçbir şeyin zerre kadar değeri yoktur.

Kelimenin Kendisi

Arapçada samimiyet anlamına gelen ihlas kelimesi, duygularla hiçbir ilgisi olmayan, tamamen “arındırma ve ayıklama” ile ilgili olan h-l-s (خ-ل-ص) kökünden gelir. Bu kelime, bir metali içinde kendisinden başka hiçbir şey kalmayana dek saflaştırmak için kullanılır: Ne cevher, ne cüruf, ne de topraktan çıktığında ona karışmış olan maddelerden bir iz… Muhlis, ibadeti sırasında yoğun duygular hisseden kişi demek değildir. Muhlis, bir ameli, içinde yalnızca Allah’ın hakkı kalana dek her türlü yabancı maddeden arındıran kişidir.

Kur’an’ın, ibadetin en başından itibaren nasıl görünmesi gerektiğini tarif ederken kullandığı kelime de tam olarak budur:

قُلِ ٱللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَّهُۥ دِينِى

“De ki: ﴿Ben dinimde yalnızca O’na ihlaslı (samimi) olarak Allah’a kulluk ederim.﴾”

— Zümer Suresi, 39:14.

Ayette neyin yer almadığına dikkat edin. “Allah’a her şeyden daha çok kulluk edin” demiyor; zira böyle bir ifade, başka şeylerin de amele küçük paylarla ortak olmasına kapı aralardı. Ayet muhlisan —yani O’nun için saflaştırılmış— diyor. Bu, çoğunluk hissesini değil, “ya hep ya hiç” durumunu anlatan bir kelimedir. Bir amel ya cürufundan tamamen arınmıştır ya da hiç saflaştırılmamıştır.

Allah’ın Bölüşmeyi Reddettiği Anlaşma

Bu, kelimenin şiirsel bir yorumu değildir. Bizzat Peygamber’in kendi dilinden, Allah’tan aktardığı doğrudan bir kural olarak şöyle ifade edilmiştir:

أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ، مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي، تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ

“Ben, ortakların ortaklığından en müstağni olanım. Kim bir amel işler de onda benimle birlikte başkasını ortak koşarsa, onu da, ortak koştuğu şeyi de terk ederim.”

— Sahih-i Müslim, 2985. hadis, Bu sayfayı oku: ت عبد الباقي nüshası, sayfa 4/2289. Bu rivayet, Müslim’in “Amelinde Allah’tan başkasını ortak koşan kimse” başlığını taşıyan —bazı el yazmalarında “Riyanın haram kılınması” bölümü olarak da geçen— babın altında yer almaktadır.

Bunu dikkatle okuyun, çünkü buradaki hesap sanıldığı gibi değildir. Hadis, Allah’ın amelin Kendisi için yapılan kısmını kabul edip, başkasının rızası için yapılan kısmını çöpe attığını söylemiyor. Yani onda dokuzu Allah için, onda biri ise alkış almak için yapılan bir hayrın, yine de onda dokuzluk bir mükafat kazandıracağı gibi bir durum söz konusu değildir. Tam aksini söylüyor: Amelin tamamı, ortak koşulan kişiye bırakılır. Allah, karışık bir niyetten pay almaz. Tüm bu alışverişten çekilir ve ameli, etkilenmek istenen her kimse ona bırakır. Bu hesaba göre, yüzde doksan dokuz samimi ve yüzde bir gösteriş barındıran bir amel, O’na hiçbir şekilde ulaşmamış demektir.

Bu, çoğu insanın ihlasın gerektirdiğini düşündüğü standarttan çok daha zorlu bir ölçüdür. Sizden, biraz daha iyi bir tutumla yapılmış bir iyilik istemiyor. Şunu soruyor: Eğer o eylemin seyircileri sessizce ortadan kaldırılsaydı —sadakayı görecek, kıraati duyacak, orucu fark edecek hiç kimse olmasaydı— o kişi bu ameli yine de tamamen aynı şekilde yapar mıydı?

Ateşe İlk Giren Üç Kişi

Kur’an’ın uyarısı ve kudsi hadis bir ilkeyi tarif eder. Sahih-i Müslim, bu ilkenin pratikte nasıl göründüğünü de, doğrudan Peygamber’in kendisinden duyduğu bir şeyi tekrarlamasını isteyen bir adama Ebu Hureyre’nin aktardığı şu rivayetle muhafaza etmektedir:

إِنَّ أَوَّلَ النَّاسِ يُقْضَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَيْهِ، رَجُلٌ اسْتُشْهِدَ، فَأُتِيَ بِهِ فَعَرَّفَهُ نِعَمَهُ فَعَرَفَهَا، قَالَ: فَمَا عَمِلْتَ فِيهَا؟ قَالَ: قَاتَلْتُ فِيكَ حَتَّى اسْتُشْهِدْتُ، قَالَ: كَذَبْتَ، وَلَكِنَّكَ قَاتَلْتَ لِأَنْ يُقَالَ جَرِيءٌ، فَقَدْ قِيلَ، ثُمَّ أُمِرَ بِهِ فَسُحِبَ عَلَى وَجْهِهِ حَتَّى أُلْقِيَ فِي النَّارِ. وَرَجُلٌ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَعَلَّمَهُ وَقَرَأَ الْقُرْآنَ، فَأُتِيَ بِهِ فَعَرَّفَهُ نِعَمَهُ فَعَرَفَهَا، قَالَ: فَمَا عَمِلْتَ فِيهَا؟ قَالَ: تَعَلَّمْتُ الْعِلْمَ وَعَلَّمْتُهُ وَقَرَأْتُ فِيكَ الْقُرْآنَ، قَالَ: كَذَبْتَ، وَلَكِنَّكَ تَعَلَّمْتَ الْعِلْمَ لِيُقَالَ عَالِمٌ، وَقَرَأْتَ الْقُرْآنَ لِيُقَالَ هُوَ قَارِئٌ، فَقَدْ قِيلَ، ثُمَّ أُمِرَ بِهِ فَسُحِبَ عَلَى وَجْهِهِ حَتَّى أُلْقِيَ فِي النَّارِ. وَرَجُلٌ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَعْطَاهُ مِنْ أَصْنَافِ الْمَالِ كُلِّهِ، فَأُتِيَ بِهِ فَعَرَّفَهُ نِعَمَهُ فَعَرَفَهَا، قَالَ: فَمَا عَمِلْتَ فِيهَا؟ قَالَ: مَا تَرَكْتُ مِنْ سَبِيلٍ تُحِبُّ أَنْ يُنْفَقَ فِيهَا إِلَّا أَنْفَقْتُ فِيهَا لَكَ، قَالَ: كَذَبْتَ، وَلَكِنَّكَ فَعَلْتَ لِيُقَالَ هُوَ جَوَادٌ، فَقَدْ قِيلَ، ثُمَّ أُمِرَ بِهِ فَسُحِبَ عَلَى وَجْهِهِ ثُمَّ أُلْقِيَ فِي النَّارِ

“Kıyamet gününde hesaba çekilecek ilk kişi şehit düşmüş bir adam olacaktır. O getirilir, Allah ona verdiği nimetleri hatırlatır ve adam da bunları itiraf eder. ‘Peki bunlarla ne yaptın?’ diye sorulur. ‘Şehit oluncaya kadar Senin uğrunda savaştım’ der. ‘Yalan söyledin — sen, cesur desinler diye savaştın. Nitekim öyle de dendi.’ Sonra emredilir ve yüzüstü sürüklenerek ateşe atılır. Sonra ilim öğrenen, onu öğreten ve Kur’an okuyan bir adam getirilir. Nimetler hatırlatılır, o da itiraf eder. ‘Bunlarla ne yaptın?’ ‘İlim öğrendim, öğrettim ve Senin için Kur’an okudum.’ ‘Yalan söyledin — sen, alim desinler diye öğrendin ve kari (okuyucu) desinler diye Kur’an okudun. Nitekim öyle de dendi.’ Sonra yüzüstü sürüklenerek ateşe atılır. Sonra Allah’ın kendisine her türlü maldan bolca verdiği bir adam getirilir. Nimetler hatırlatılır, o da itiraf eder. ‘Bunlarla ne yaptın?’ ‘Uğrunda harcama yapılmasını sevdiğin hiçbir yolu eksik bırakmadım, Senin için harcadım.’ ‘Yalan söyledin — sen bunu, cömert desinler diye yaptın. Nitekim öyle de dendi.’ Sonra yüzüstü sürüklenir ve ateşe atılır.”

— Sahih-i Müslim, 1905. hadis, Bu sayfayı oku: ت عبد الباقي nüshası, sayfa 3/1513. Bu sayfada yer alan şerhte, savaşçı, alim ve cömert adam için tarif edilen cezanın, riyanın ne kadar şiddetli bir şekilde haram kılındığının delili olduğu ve Kur’an’ın cihada, ilme ve sadakaya verdiği genel övgünün yalnızca bunlarla Allah’ın rızasını kastedip niyet edenler için geçerli olduğu belirtilmektedir.

Bu rivayetteki her amel, İslam’ın bizzat emrettiği amellerdir: Toplumu savunmak için savaşmak, mukaddes ilmi yaymak, malı mülkü infak etmek. Bu üç adamın hiçbiri yaptıkları eylem hakkında yalan söylememiştir — her üç durumda da eylemin kaydı doğrudur ve Allah “yalan söyledin” demeden önce bunu onaylamaktadır. Sahte olan şey, eylemin nedeniydi. Amel gerçekti; ancak içindeki Allah’a adanmışlık gerçek değildi. Üstelik bunlar, kolayca ders vermek için seçilmiş sıradan figürler de değildir; bir şehit, bir alim ve bir hayırsever, bir toplumun nedenini sorgulamadan en çok öveceği üç kişidir. Hadis, apaçık günahlara karşı uyarmıyor. Bir insanın yapabileceği en övgüye değer amellerin, sırf kimin için yapıldıkları yüzünden içeriden nasıl oyulup boşaltıldığına dair bir uyarıda bulunuyor.

Niyet Devreden Çıktığında Geriye Ne Kalır

Bu üç rivayeti yan yana koyduğunuzda, her bir parçanın bir sonrakini daha da keskinleştirdiği tek bir argüman ortaya çıkar. Niyet, bir amelin değerini daha amel başlamadan belirler; Buhârî’nin onu en başa koymasının nedeni de budur. Allah, bölünmüş bir niyeti orantılı olarak değerden düşürmez; amelin tamamını ortak koşulan kişiye terk eder. İkinci rivayette O’nun sadece hoşnutsuz olmakla kalmayıp “ortakların ortaklığından en müstağni olan” olarak nitelendirilmesinin sebebi budur. Ve bu terk ediş teorik bir mesele değildir: Bir insanın yapabileceği dış görünüşü itibarıyla en etkileyici üç amelin, ismen zikredilerek, yüzüstü sürüklenip ateşte son bulduğu gösterilmektedir — ki bu, bir şehidin, alimin veya hayırseverin görmeyi beklediği itibarın tam zıddıdır.

Bu rivayetlerin hiçbirinin sunmadığı şey ise kolay bir çözümdür; zira ihlas, bir kez tamamlanıp öylece bitmiş halde kalan bir adım değildir. Savaşan adam muharebe başladığında yalan söylemiyordu; yalan, savaşmanın onun için sessizce dönüştüğü şeyde gizliydi. Görülme arzusu genellikle kendini bir karar olarak belli etmez; fark edilmenin verdiği küçük, sıradan bir haz olarak gelir; hissetmesi kolay, hissettiğini görmezden gelmesi ise daha da kolaydır. Bir ameli ihlas kelimesinin tarif ettiği şekilde saflaştırmak, önceden verilmiş tek bir karardan ibaret değildir. Bu, eylemi gerçekleştirme anında yeniden yapılan ve niyetin çoktan kaymaya başlayıp başlamadığını fark edecek kadar dürüstçe yapılan bir kontroldür.

Nihayetinde, bu kelimenin bizden istediği şeyin tamamı budur. Daha fazla ibadet değil. Daha gösterişli bir ibadet değil. İçinde tek neden olarak yalnızca Allah kalana dek her şeyden arındırılmış bir ibadet:

قُلْ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰٓ إِلَىَّ أَنَّمَآ إِلَـٰهُكُمْ إِلَـٰهٌ وَٰحِدٌ ۖ فَمَن كَانَ يَرْجُوا۟ لِقَآءَ رَبِّهِۦ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَـٰلِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِۦٓ أَحَدًۢا

“De ki: ﴿Ben de ancak sizin gibi bir insanım; bana ilahınızın tek bir İlah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın.﴾”

— Kehf Suresi, 18:110.